نقش کتابخانه در پویایی فرهنگ

شناسه: 788226 - زمان انتشار: چهارشنبه ۱۳۹۶/۹/۸ @ ۱۵:۰۸

کتابخانه ها نقش موثری در پویایی فرهنگ دارند

گفتگو با صفر داداش زاده رییس گروه برنامه ریزی کتب و نشریات معاونت پژوهشی و آموزشی سازمان تبلیغات اسلامی

به گفته صفر داداش زاده رییس گروه برنامه ریزی کتب و نشریات معاونت پژوهشی و آموزشی سازمان کتاب وکتابخانه قامتی به بلندای تاریخ تمدن بشری دارد.بدین معنا که انسان پس از ابداع خط توانست آنچه را که قبلا از طریق شفاهی و حافظه محدود خود وسینه به سینه به نسل های بعدی منتقل می کرد،به صورت مضبوط و مکتوب به آنها منتقل کند.از این زمان به بعد انسان توانست با بکارگیری انواع رسانه ها از قبیل الواح سنگی و گلی،پاپیروس،پوست حیوانات و سرانجام کاغذ،حجم عظیمی از منابع اطلاعاتی را جمع آوری نماید.برای حفاظت و نگهداری از این منابع اطلاعاتی لازم شد تامکانها و مراکزی تاسیس شود.بدین ترتیب اولین کتابخانه ها و آرشیو ها به وجود آمدند.برای این که اهمیت کتابخانه ها روشن شود ابتدا لازم است تعریفی از کتاب و کتابخانه ارئه کردد،چرا که بدون ارائه تعریف مشخص از کتاب و کتابخانه آگاهی از اهداف و کارکرد این نهاد اجتاعی میسر نخواهد بود.

وی کتاب و کتابخانه را این گونه تعریف میکند:در مورد تعریف کتاب نظرهای مختلفی بیان شده است. فرهنگ های عمومی معانی عام کتاب را در نظر دارند،برای مثال فرهنگ فارسی معین کتاب را از این گونه تعریف میکند: (1)کتاب=نوشته،مکتوب. (2)کتاب=مجموعه ای خطی یا چاپی).دهخدا هم در لغت نامه از منابع مختلف،تعریف زیر را به دست می دهد: اجتماع چند جزو و نوشته شده یا چاپ شده که آنها را به هم منضم کنند وبه یکدیگر متصل نمایید. در اصطلاحنامه کتابداری در تعریف کتاب می خوانیم: مجموعه ای از لوحه های چوبی یا عاجی، یا مجموعه ای از ورقه های کاغذ،پوست آهو، یا ماده ای همانند آن، اعم از دستنویس یا چاپی که باهم به نخ کشیده شده یا صحافی شده باشند.به طورمعمول ورقه های تاشده و صحافی شده بسیارکه حاوی مطالب است.سازمان جهانی استاندارد کتابخانه را این گونه تعریف میکند: بدون درنظر گرفتن عنوان،هرمجموعه سازمان یافته ای از کتاب های چاپی و ادواریها یا هرنوع مواد نوشتاری یا دیداری- شنیداری و خدمات کارکنانی به منظور ایجاد تمهیدات و تسهیلاتی برای استفاده از این مواد که برای رفع نیازهای اطلاعاتی، پژوهشی آموزشی یا تفریحی استفاده کنندگان ضروری است.

داداش زاده در ادامه یادآور میشود: کتابخانه ها به وجود آمده اند تا در زمان های مختلف به نیازهای گوناگون بشر پاسخگو باشند و نوع، خصوصیات، اهداف و خدمات آنهابا توجه به نیازهای جوامعی که در خدمت آنها بوده اند،تعیین شده است. هرگاه شرایط و رشد کتابخانه ها در جامعه ای فراهم آمده آن جامعه مراتب ترقی را یکی بعد از دیگری طی کرده و هر زمان که به هر دلیلی کتابخانه ها در کنج انزوا و بی مهری قرار گرفته اند،سیر قهقرایی جامعه هم آغاز گردیده است.در عصر حاضر کتابخانه سهم بسزایی در توسعه اجتماعی،سیاسی، اقتصادی و فرهنگی جامعه داشته و تقش مهمی در حفظ و پیشرفت فرهنگ، آموزش رسمی و خودآموزی و غنی کردن اوقات فراغت ایفا کرده است. در سال های اخیر، کتابخانه ها مواد خواندنی به برخی از استفاده کنندگان معلوا تدارکات دیده اند تا تسکین دهنده آلام و رنج های آنان باشد. به اعضای محروم و روستاییان کشور یاری کرده اند تا جایگاه شایسته ای در اجتماع به دست آورند. با گذشت زمان، مبادله و انتقال دانش به گونه روز افزونی اهمیت یافته و دانش و به طور همزمان، وسایل مبادله آن به همان میزان پیچیده شده است.کتابخانه با مبادله دانش سرو کار دارد و باتدارک اطلاعات آماده و بسته بندی شده از طریق ابزاری مشتری پسند به انتقال و مبادله دانش یاری رسانده است. این جنبه از خدمات کتابخانه از اهمیت مضاعفی برخوردار است. کتابخانه در جامعه ای که دانش و وسایل ارتباطی آن مرتبا در حال پیچیده شدن است باید نقش بزرگتری ایفا کند. تولید و استفاده بجا و به موقع از اطلاعات مسئولیت سنگین دیگری بر دوش کتابخانه ها محول میکند و آن ارائه خدمات اطلاعرسانی است. اطلاعرسانی در اصل چیزی سوای کتابداری نیست. به عبارت دیگر، وظیفه اطلاعرسانی در دل وظایف کتابداری است و کتابخانه های امروزی با به کار گیری تکنولوژی های پیشرفته نظیر مخابرات و ارتباطات راه دور و کامپیوتر، قادر هستند وظیفه اطلاعرسانی و اشاعه اطلاعات را به بهترین و سریعترین نحو انجام دهند.اطلاعات حالا دیگر از ضروریات زندگی روزمره شده است و مردم، چه شهروندان و چه روستانشینان نیازمند تحصیل آنند، بیسوادی و بی بهرگی از دستاوردهای علم و دانش هنوز هم گریبانگیر بسیاری از بخش های جهان است. کتابخانه بهویژه می تواند در راه پیکار با جهل، بیسوادی و بیخردی خدمات خود را به داخل شهرها و مناطق روستایی ودور افتاده بکشاند و به تقش زندگی بخش خود دست یابد. اگر کتابداران بپذیرند که کتابخانه می تواند واحد گردآوری و اشاعه اطلاعات باشد دیگر نمی توانند کار کتابخانه را به گردآوری آثار مکتوب محدود کنند. کتابخانه ها می توانند برنامه ریزی اطلاعاتی و فرهنگی را بر پایه استفاده از ابزارهای دیداری و شنیداری رسانه های گروهی واطلاعات غیر مکتوب پی ریزی کنند. خلاصه کلام آن که در سیاستگذاری و برنامه ریزی ملی ارتباط، توسعه و عمران، کتابخانه ها و مراکز اسناد و اطلاعرسانی را چه در بخش خصوصی باید مدنظر داشت. کتابخانه ها و مراکز اسناد و اطلاع از اندام های پیکر برنامه ریزی ملی هستند. رشد فردی اعضای جامعه درگروآن است که به چه نحو از دستاوردهای جامعه بشری آگاه شوند و بهعنوان افرادی آگاه چگونه در کار جامعه شرکت جویند.

صفر داداش زاده رییس گروه برنامه ریزی کتب و نشریات معاونت پژوهشی و آموزشی سازمان در مورد شرایط ایجاد کتابخانه نیز میگوید:
شرایط اولیه معینی وجود دارد که برای موجودیت کتابخانه ها ضروری است. این شرایط عبارتند از:
1-وجود نوشته هایی که قابل دسترسی که قابل دسترسی باشند.
2-نوشته های موجود باید دارای کیفبت و ارزش نگهداری باشند.
3-تمایل افراد جامعه به استفاده از منابع مالی برای برپایی و نگهداری کتابخانه ها
4- وجود جمعیت باسواد.

داداش زاده می افزاید: ممکن است نوشته هایی مضبوط وجود داشته باشد، و ممکن است ارزش نگهداری هم داشته باشد، ولی تمایل جامعه برای استفاده از دارایی خود به منظور احداث و نگهداری کتابخانه ها، مهمترین شرایط اولیه برای به وجود آمدن آنهاست. کتابخانه ها برای پاسخگویی به نیازهای شناخته شده و معین جامعه به وجود می آیند. برای توسعه کتابخانه ها شرایط اجتماعی،اقتصادی، سیاسی، تکنولوژیک و اخلاقی معینی لازم است. چنانچه این شرایط مساعد نباشد،کتابخانه های جدید به وجود نمی آید وحتی کتابخانه های موجود نیز روبه نابودی و انحطاط خواهند رفت.

وی تصریح میکند:کتابخانه ها انواع مختلفی دارند و هر کدام از آنها برای رسیدن به هدفی خاص به وجود می آیند، اما برای انواع کتابخانه ها می توان یک سلسه هدف های کلی در نظر گرفت که به طور خلاصه عبارتند از:

1-آموزش: آموزش از راه مطالعه کتاب برای کسب دانش،چه در دوره تحصیلات رسمی و چه پس از آن، انجام میشود و بدینسان کتابخانه در تمام مراحل عمر انسان را در فراگیری دانش ها جدید یاری میکند.
2-اطلاعرسانی: کتابخانه از راه اطلاعرسانی درباره یک مسئله خاصی یا جریانات و مسائل روز مراجعه کنندگان را به شهروندانی آگاه و هوشیار تبدیل میکند.
3-فراهم آوردن امکانات پژوهش: این هدف در کتابخانه از راه فراهم آوری موادتحقیقی برای پژوهندگان یاری رساندن به آنها در استفاده ازمنابع تحقق می یابد. کتابخانه همواره یکی از منابع اصلی تحقیق به شمار می آیند.
4- تعالی بخشیدن به روح و فکر: کتابخانه با فراهم آوردن آثار برجسته فرهنگی، ادبی وهنری موجب میشود که خوانندگان با شناخت ومطالعه این آثار روح و فکر خود را تعالی بخشند و آگاهی های خود را درباره زیبایی های هنری افزایش دهند.
5- ایجاد تفریح و تفنن: کتابخانه با فراهم آوردن کتاب های ساده و سرگرم کننده موجب میشود که مراجعه کنندگان بتوانند اوقات فراغت خود را به خوبی بگذرانند و آرامش و انبساط خاطر بیابند.

به اعتقاد داداش زاده کتابخانه و نقش آن در بالا بردن عادت مطالعه در طول مطالعه فرد از طریق درک حسی، مطالب و اطلاعات را دریافت میکند و رایج ترین نوع درک حسی که مطالعه برآن متکی است، درک بصری است. تا کنون در زمینه های مختلف مطالعه اعم از فیزیکی و محتوایی بررسی های گوناگون انجام شده که به طور عمده به روش های خواندن و ارائه مدل های خواندن منتهی شده است، اما این که انسان چرا مطالعه میکند و به آنها نیاز دارد دلایل متعددی دارد که مهمترین آنها عبارتند از:
1-برای ادی فرایض دینی 2-پرکردن اوقات فراغت 3- دستیابی به اطلاعات روز آمد 4- توسعه مهارت های حرف های 5- برای اصلاح نیازهای خویشتن 6- برای ارضای نیازهای ذهنی و روحی.
هر فرد در طول حیات خویش متاثر از محیط اطراف است که همانا جامعه و فذهنگ از آن جمله است و اینها به عادت و رفتارهای او شکل بخشیده و شخصیت وی را می سازد. تقریبا در تمامی جوامع عوامل متعددی به عادت مطالعه موثرند که مهمترین آنها عبارتند از:
1-کتابخانه 2-جامعه 3-تحصیلات و سطح آگاهی ها 4-رسانه ها عام از مکتوب و دیداری و شنیداری 5-تاثیر نظام های حکومتی.
همان طور که از گروه بندی بالا معلوم میشود، کتابخانه می تواند نقش اساسی در توسعه عادت مطالعه داشته باشد زیرا همچون پناهگاه امن اجتماعی، در محیطی سالم و محتوی منابع و اطلاعات مورد نیاز را به صورت نظام مند در اختیار جامعه قرار داد و با الگوسازی عادت مطالعه را در سطح جامعه توسعه می دهد.((در سال های اخیر برای ترویج فرهنگ کتابخوانی و تشویق مردم به خرید و مطالعه کتاب فعالیت هایی انجام شده است و وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی بهعنوان متولی فرهنگ عمومی کشور به همین منظور به برگزاری هفته کتاب و مراسم انتخاب کتاب سال و تشکیل نمایشگاه های متعدد کتاب پرداخته است))

راه های عملی برای توسعه عادت مطالعه:
1-توسعه کمی وکیفی کتابخانه ها بهویژه کتابخانه هایی که در سطح گستردهای با جامعه در ارتباطند.
2- توسعه عادت مطالعه لز طریق وسایل ارتباط جمعی بهویژه رادیو و تلویزیون.
3-برگزاری نمایشگاه های کتاب و برگزاری مسابقات کتابخوانی.
4- توسعه عادت مطالعه در فراگیر ترین نهاد اجتماعی یعنی خانواده.
5-کمک به صنعت تولید کتاب ودیگر منابع تا قیمت تمام شده کتاب و نشریات برای بیشتر افثرا جامعه با صرفه باشد.

وی در پایان به اهمیت کتابخانه روستایی اشاره میکند و میگوید: از آنجا که بیشتر سواد آموزان از گروه های اجتماعی پایین روستاییان هستند، لازم است تا کتابخانه ها در این زمینه بیشتر فعالیت کنند. زیرا سوادآموزان معمولا از نظر مالی دچار تنگناهایی هستند. در واقع کتابخانه های عمومی،روستایی و مساجد می توانند با ارائه خدمات ویژه به این گروه آنها را به طور دائم ومستمر از نظر خواندن و توسعه مهارت های مورد نیاز یاری کنند. پس باید با همکاری کارشناسان موسسات سوادآموزی و کتابخانه های عمومی، روستایی و مساجد، مواد و منابع مورد نیاز تهیه و به نحو مطلوبی در اختیار سواد آموزان گذاشته شود. لاز م به ذکر است که تهیه منابع مورد لزوم برای این قشر از جامعه به دقت فراوان نیاز دارد. زیرا باید مطالب ساده وجذاب طراحی شود و در بعضی از موارد برای نوسوادان کاربر و حرفه ای و شغلی نیزداشته باشد. مثلا کشاورزان نوسواد می توانند از مطالب ساده ای که برای کشت انواع محصولات مفید استفاده کنند